Om te weten
Veranderingen rond het laatste
afscheid
Onlangs regelde ik de uitvaart van iemand die een
fervent motorrijder was. Zijn vrouw benoemde dit
ook. Op een gegeven moment zag ik in gedachten de
motor met zijspan voor me, waar een kist op vervoerd
kan worden. Ik vertelde van die motor. Mevrouw en
andere familieleden zeiden direct dat dit zeer
passend voor de overledene zou zijn.
Het gebeurt regelmatig dat een familie kiest voor
iets wat bij de overledene past. Steeds meer mensen
weten dat eigen inbreng en persoonlijk vormgeving
van de uitvaart mogelijk is.
Maar hoe raak je bekend met de mogelijkheden die er
zijn?
Niet dat alles anders moet dan vroeger. Het is ook
prettig te weten wat de gewoontes zijn, hoe de
gebruiken zijn. Vanuit die basis kun je juist je
eigen stempel drukken. Die eigen stempel hoeft geen
groots gebaar te zijn, maar kan ook in de kleine
dingen zitten. Belangrijk is te horen wat er
mogelijk is, zodat u echt kunt kiezen.
Het vormgeven van de afscheids
bijeenkomst
De afscheids bijeenkomst (1)
“Vroeger ging vader altijd naar de kerk. De laatste
jaren niet meer. Toch denk ik dat het wel bij hem
past zijn leven af te sluiten met een mis.”
Als het gaat om de uitvaart is het steeds vaker de
vraag voor de nabestaanden of een kerkdienst gepast
is. Veel mensen gaan niet meer naar de kerk. Dat
hoeft echter nog niet te betekenen dat zij niet
gelovig meer zijn, of dat ze geen kerkelijke
uitvaart willen. Als deze keus gemaakt is, kan
verder invulling worden gegeven aan de uitvaart.
Kerkdienst
Het was de zorg van de kerk dat de ziel terecht zou
komen in het hiernamaals. Voor de ziel werd gebeden
en daar waren alle rituelen op gericht. Tegenwoordig
is er meer ruimte gekomen voor het verdriet van hen
die achterblijven. Steeds vaker zien we dat de
nabestaanden een aandeel hebben in de dienst. Vaak
spreekt een familielid het In Memoriam over het
leven van de overledene uit of leest Bijbelteksten
voor. Ook is een muzikale bijdrage mogelijk zoals
bijvoorbeeld het zingen van een toepasselijk lied
met pianobegeleiding. Het ontsteken van de kaarsen
rond de kist door (klein)kinderen is ook een manier
om aan de kerkdienst bij te dragen.
Zonder kerk
In de jaren zeventig duurde een niet-kerkelijke
uitvaart hooguit 15 minuten. Sprekers waren
ongebruikelijk behalve bij uitvaarten in notabele
kringen. Het enige houvast werd al snel gevormd door
de nieuwe traditie om drie stukken muziek ten gehore
te brengen met tot slot een bedankje door de
uitvaartondernemer.
De laatste jaren is ook deze traditie onderhevig aan
sterke veranderingen. Eén of meerdere sprekers
brengen het leven van de overledene in herinnering.
Dit kan samengaan met het presenteren van foto’s
middels een beamer. Als betrokkenen het moeilijk
vinden zelf te spreken, kan iemand van buiten erbij
betrokken worden om dit te doen. Deze belicht na
een uitgebreid gesprek met de familie het leven van
de overledene.
Daarnaast is er een heel aantal rituelen ontstaan
die kunnen helpen bij het afscheid.
De volgende keer zal ik een aantal voorbeelden
daarvan beschrijven.
De afscheids bijeenkomst (2)
Een uitvaart zonder kerkdienst is niet voor iedereen
gemakkeijk in te vullen. Hoe kan de
afscheidsbijeenkomst eruit zien? Wie spreekt? Welke
muziek?
Er zijn diverse rituelen die kunnen helpen het
afscheid een persoonlijk afscheid te laten zijn.
Bloemen voor oma
Bij dit ritueel verzamelen de kinderen en/of de
kleinkinderen zich om de kist, spreken één voor één
een regel uit van het vers en leggen een bloem op de
kist:
een bloem voor je lieve ogen
een bloem voor je zachte lach
een bloem voor de gegeven koekjes
ook een bloem voor elke dag
dat je kwam met je verhalen
elke dag dat ik je zag.
Lichtceremonie
Dit ritueel biedt de mogelijkheid dat meerderen
(bijvoorbeeld kinderen en kleinkinderen) een kort
tekstje van een paar regels zeggen. Zij vertellen
iets over wat degene die overleden is voor hen
betekend heeft of wat zij van hem/haar geleerd
hebben. De zevenarmige kandelaar kan hiervoor
gebruikt worden, maar waxinelichtjes zij ook
mogelijk. Steeds komt er iemand naar voren steekt
een kaars aan en zegt zijn/haar bijdrage. Of de
betrokkenen staan bij elkaar en stappen even uit de
groep voor hun bijdrage.
Eigen vorm
Onze manier van werken leidt tot heel verschillende
afscheidsbijeenkomsten. Ter illustratie zal ik een
aantal voorbeelden uit de praktijk noemen:
- bij een gepensioneerd man werd in één oogopslag
duidelijk wat zijn hobby was: tuinieren. Zijn
kinderen hadden geregeld dat het rond zijn kist vol
stond met kleurrijke planten. Heel herkenbaar voor
alle nabestaanden.
-
voor de afscheidsbijeenkomst van zijn moeder had een
man een fotoserie gemaakt. Hierdoor ontstond een
beeld van haar hele leven. De zoon vertelde zelf het
levensverhaal erbij.
-
zo’n twintig mensen namen afscheid van hun moeder en
oma. Zij zaten rond de kist en haalden samen
herinneringen aan haar op. Een groot gevoel van
verbondenheid gaf dit aan alle aanwezige
familieleden.
Deze paar voorbeelden geven aan dat je vaak niet ver
hoeft te zoeken om een persoonlijke invulling te
geven aan een uitvaart.
De afscheids bijeenkomst (3)
“Er mogen drie stukken muziek gedraaid worden,
nietwaar?” Uit de vragen die sommige mensen stellen,
blijkt dat men gewend is aan een standaard invulling
van een uitvaart. Ons antwoord is steevast: “Dat mag
u zelf beslissen.” Bij een crematie bijvoorbeeld
bespreken wij samen met de familie of het voldoende
is als de aula een half uur tot hun beschikking
staat of dat ze liever een uur willen. Belangrijk
uitgangspunt is dat er voldoende tijd en ruimte is
om de afscheidsbijeenkomst een eigen invulling te
geven.
Aanknopingspunten
Voor een overledene kan muziek zeer belangrijk zijn
geweest. Hij of zij was bijvoorbeeld lid van een
koor. Dan zou het koor een lied kunnen zingen. Of
misschien is er iemand in de familie- of
kennissenkring die zelf iets ten gehore kan brengen
met zang of muziekinstrumenten. De meeste aula’s
hebben een piano/vleugel of orgel. Het zelf een
instrument bespelen of zelf zingen kan emotioneel
zijn. Het moet bij je passen dit te doen. Het kan uw
manier zijn als u spreken te lastig vindt. U kunt
er ook voor kiezen niet zelf te spelen of te zingen,
maar het over te laten aan een ‘buitenstaander’. De
uitvaartleidster kan u meestal informeren over
mogelijkheden. Misschien hebt u zelf uw contacten.
Het kan zijn dat u een specifiek lied of muziekstuk
wilt laten horen dat door een bepaalde artiest
gezongen of gespeeld wordt. Dan ligt de CD voor de
hand. U kunt uit uw eigen collectie kiezen, want
daar ligt uw voorkeur zeer waarschijnlijk. Laatst
koos een echtgenoot enkele nummers van een cd die
zijn overleden echtgenote als laatste had gedraaid,
want die lag in de cd-speler. Dan weet je zeker dat
je muziek kiest waar de ander van hield.
Tijdens de uitvaart luistert ieder naar muziek en de
woorden van familie en vrienden. In een kerkdienst
wordt er vaak ook gezongen. Dit zingen zorgt ervoor
dat alle aanwezigen actief bijdragen aan de
afscheidsbijeenkomst. Vaak geeft het aanwezigen een
gevoel van verbondenheid met elkaar en daarmee
troost aan de nabestaanden. Misschien zijn er
manieren om ook in een niet-kerkelijke
afscheidsbijeenkomst vormen te vinden voor dit samen
zingen. Een enkele keer hebben we dit in onze
praktijk meegemaakt. Er ontstond een mooie sfeer.
De afscheidsbijeenkomst (slot)
De afsluiting van de bijeenkomst
“Nee, de kist willen we niet laten dalen, want
dat is té emotioneel.”
“Toch zou ik het juist wel graag willen, want dat
maakt het echt af voor mijn gevoel.”
De afsluiting van een begrafenis kan op
verschillende manieren vorm krijgen. Een essentiële
vraag daarbij is of de familie de kist wel of niet
wil laten dalen.
Wij zien dat mensen bij een begrafenis er vaker voor
kiezen om de kist te laten dalen. Dat hoort er voor
velen onlosmakelijk bij. Maar als er kinderen bij
betrokken zijn, bestaat de neiging om hen niet te
confronteren met het verdwijnen van de kist in de
aarde. Onze ervaring leert echter dat kinderen
willen weten waar ze aan toe zijn, wat er met de
kist gebeurt. Voor hun gevoel is het eerder vreemd
om de kist zo boven het graf achter te laten.
Kinderen zijn nieuwsgierig en staan zo dicht
mogelijk bij het graf. Zij buigen zich voorover om
erin te kijken: “Oh, wat is dat diep” of
“Mag ik ook zand gooien?” . Voor kinderen hoort
het er echt bij.
Het dalen van de kist
Vaak kan voor het dalen van de kist gekozen worden
tussen het laten dalen met een mechanische lift of
met touwen; dit laatste kunnen professionele dragers
zijn of eigen familieleden/vrienden. Het dragen van
de kist naar het graf door nabestaanden en het zelf
laten zakken kan een mooi ritueel zijn. Als laatste
groet kan, bij iemand die van bloemen en van kleur
hield, iedereen een handje bloemblaadjes op de kist
strooien. Een andere mogelijkheid is zand. De
laatste groet kan heel persoonlijk worden gemaakt
door in plaats van zand aarde uit de eigen tuin van
de overledene op de kist te strooien.
Crematie
Bij een crematie kiest men er vaker voor de kist te
laten staan in de aula. Dit biedt de genodigden de
mogelijkheid om langs de kist te lopen en de
overledene een laatste groet te brengen. Als daarna
de familie als laatste nog in de aula is, kunnen zij
afscheid nemen op hun eigen manier. Bijvoorbeeld
door met elkaar in een kring om de kist te gaan
staan. Daarbij kunnen zij elkaar een hand geven,
speciale muziek laten spelen of de kist laten dalen.
Dit laatste kan in onze omgeving niet in Crematorium
Haarlem. Daar is echter wel de mogelijkheid om de
overledene te begeleiden naar de ruimte waar de oven
is en als men wil, erbij te zijn als de kist in de
oven wordt geschoven.
Als eerste of als laatste
“Kunnen we als laatste weggaan bij het graf?”
. Ja, dat kan. De familie neemt in kleine kring als
laatste afscheid, een laatste blik op de kist met
bloemblaadjes of zand. Ook in het crematorium kan
de familie als laatste afscheid nemen. Daarna komt
de familie ook als laatste binnen in de ruimte voor
de condoleance. Ook dat kan. Er ontstaat dan meestal
een wat informelere sfeer. De genodigden hebben al
een kopje koffie of een glas in de hand en praten
met elkaar. En iedereen kan op een eigen gekozen
moment de familie condoleren.
Steeds is het weer belangrijk te bedenken dat
het uw afscheid is.
Marry Brokking
Brokking & Bokslag Uitvaartbegeleiding
Telefoon: 023 5310238 |
